Jak przez 153 lata zmieniły się wrocławskie wodociągi i wrocławska woda

Działalność wrocławskich wodociągów datuje się od 1871 roku, kiedy to uruchomiono zakład Na Grobli. Pod obecną nazwą MPWiK działa od 1952 r. 12 lipca 2011 r. Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji zostało przekształcone w spółkę akcyjną gminy Wrocław.

Jako oficjalną datę powstania firmy, którą znamy dzisiaj jako MPWiK, przyjmuje się 1 sierpnia 1871 r., kiedy to rozpoczął działalność nowoczesny jak na tamte czasy zakład produkcji wody Na Grobli, ze swoim głównym, najbardziej rozpoznawalnym również dzisiaj elementem, jakim jest wieża ciśnień, zbudowana według projektu angielskiego inżyniera z Berlina Johna Moore’a. Poprawki do jego planu wprowadził miejski radca budowlany Carl Zimmermann. Pompownię usytuowano w wieży ciśnień. Łączny koszt budowy zakładu wraz z instalacją rozprowadzającą osiągnął sumę ponad 976 tys. talarów, czyli ponad 2,9 mln marek. Wodę surową czerpano z Odry, następnie tłoczono na powolne filtry piaskowe, a po oczyszczeniu trafiała do zbiornika wieżowego na wysokość ok. 38 m, skąd rurociągiem grawitacyjnie zasilała sieć miejską. Kilka tygodni po uroczystym otwarciu zakładu, magistrat wprowadził pierwsze opłaty za dostawę wody do mieszkań. Za łazienkę lub spłuczkę przy toalecie płaciło się 2,25 marki rocznie ryczałtem, a gdy odbiorca zdecydował się na zainstalowanie wodomierza – 0,20 marki za 1 m3 pobranej wody.

Ponad 1700 hektarów pól irygacyjnych

W związku z wybuchem w 1898 r. w Hamburgu epidemii cholery, spowodowanej niewłaściwą jakością wody powierzchniowej ujmowanej bezpośrednio z rzeki, zrezygnowano z poboru wody z Odry na rzecz wody gruntowej. W 1904 r. uruchomiono 313 studni poborowych, ujmujących wodę gruntową na terenach wodonośnych, która następnie była doprowadzana lewarami do pompowni Świątniki, która tłoczyła ją do zakładu Na Grobli.

Dalszy rozwój wodociągów Wrocławia został wymuszony przez kolejny kataklizm. W 1906 r. po długotrwałej suszy, a następnie powodzi, woda nie nadawała się do picia. Powrócono czasowo do ujmowania wody z Odry. Wypadek ten przyspieszył rozbudowę ujęć infiltracyjnych ze sztucznym nawadnianiem poprzez stawy i rowy infiltracyjne oraz rozbudowę i modernizację zakładu Na Grobli.

System kanalizacji miejskiej stopniowo był rozbudowywany o kolejne przepompownie, co umożliwiało coraz sprawniejsze odprowadzanie ścieków.

W 1903 r. rozbudowano pompownię Port. Rozpoczęto również budowę nowych sieci kanalizacyjnych w południowych dzielnicach miasta. Do 1921 r. rozbudowano pola irygacyjne Osobowice, które zajęły powierzchnię 1060 ha. W latach 1906 – 1912 rozbudowano pola irygacyjne Dobrzykowice do powierzchni 525 ha. Oczyszczanie ścieków na polach irygacyjnych było korzystne technicznie i ekonomicznie, dlatego w latach 1915 – 1935 założono szereg lokalnych pól irygacyjnych – Psie Pole, Pilczyce, Leśnica, Pracze Odrzańskie. Łączna powierzchnia pól irygacyjnych we Wrocławiu w 1939 r. wynosiła 1716 ha .

W pierwszym dwudziestoleciu XX wieku długość sieci kanalizacyjnej miasta wzrosła do 423 km. Do wybuchu drugiej wojny światowej długość sieci kanalizacyjnej wzrosła do 838 km. Na początku 1945 r. Wrocław posiadał 14 przepompowni ścieków i 2 podstacje. Taka liczba była konieczna ze względu na płaski teren, na jakim usytuowane jest miasto. Nie było możliwości odprowadzania ścieków wyłącznie systemem grawitacyjnym, jak dzieje się w większości innych miast/

Woda w kramach już w maju 1945 roku

System wodociągowo-kanalizacyjny został w znacznym stopniu zniszczony w okresie od stycznia do maja 1945 r. podczas oblężenia Festung Breslau. Sieć wodociągowa uszkodzona została w ok. 3000 miejscach, a kanalizacyjna w 700. Poważnie uszkodzone były pompownie Świątniki, Czechnica i Radwanice, filtry i pompownia wody czystej Na Grobli, a także rurociągi tłoczne z terenów ujęć, Stacja Produkcji Wody Leśnica oraz zbiorniki wieżowe. Z pompowni ścieków jedynie dwie nadawały się do uruchomienia, z oczyszczalni tylko jedna – na Karłowicach. Tereny ujęć wodociągowych i pola irygacyjne były zaminowane oraz oplecione siecią drutu kolczastego.
Pierwsza dostawa wody do miasta miała miejsce już 15 maja 1945 r., zaledwie tydzień po ustaniu działań wojennych. Do końca 1945 r. uruchomiono częściowo Zakład Uzdatniania Wody Na Grobli i pompownię Bierdzany oraz cztery przepompownie ścieków i oczyszczalnię ścieków na Karłowicach.
Pełne zaspokojenie potrzeb miasta w wodę uzyskano w 1949 r. Długość czynnej sieci wodociągowej osiągnęła 554 km.

W 1955 r. zaczęły pojawiać się braki w zaopatrzeniu w wodę. Głęboka degradacja środowiska spowodowała, iż woda z dotychczasowych źródeł zaopatrzenia miasta nie nadawała się do celów wodociągowych. W 1957 r. cukrownie zrzuciły do rzek duże ilości odpadów poprodukcyjnych, co zakłóciło pracę urządzeń uzdatniających wodę w zakładzie Na Grobli. Nazwano to katastrofą cukrownianą. W 1963 r., w wyniku ogromnego zanieczyszczenia Odry fenolami, konieczne stało się zrezygnowanie z eksploatacji prowizorycznych ujęć powierzchniowych.

Coraz bardziej brakowało wody w mieście

W 1967 r. do użytku oddano pierwszą w Polsce stację fluorkowania wody, która miała poprawić profilaktykę przeciwpróchniczą zębów. Odbudowano także dwie, dotychczas nieczynne, oczyszczalnie ścieków w Praczach i Ratyniu, a zlikwidowano uciążliwą oczyszczalnię ścieków na Karłowicach, gdzie założono kanalizację i skąd zbudowano rurociąg tłoczny na pola irygacyjne.

Rok 1969 to kolejny czas kryzysu zasilania Wrocławia w wodę. Wydano zakaz używania wody z wodociągów do mycia samochodów i podlewania ogródków, aby zapewnić Wrocławiowi niezbędne minimum wody. Gdy pod koniec roku nastąpiło całkowite załamanie dostaw wody do miasta, wprowadzono racjonowanie wody i ograniczenia poboru przez zakłady przemysłowe. W końcu podjęto decyzję o budowie systemu przerzutowego wody z Nysy Kłodzkiej do Oławy za pośrednictwem 27-kilometrowego kanału w Michałowie (woj. opolskie). System ten został wraz z pompowniami przekazany do eksploatacji w lipcu 1971 r. Pozwoliło to wyeliminować niedobory, jednak system dystrybucji nadal nie zapobiegał deficytowi wody w mieście. Przedmiotem krytyki była zwłaszcza nieodpowiednia jakość wody.

Czas na Mokry Dwór, a potem przyszła powódź

W 1970 r. sieć wodociągowa liczyła już 940 km.

Ze względu na ograniczoną wydajność istniejących studni, ujmowano też wodę powierzchniową z Oławy. Ilość ta była niewystarczająca i miasto odczuwało nadal niedobór wody, a stary wyeksploatowany zakład Na Grobli osiągnął już kres swoich możliwości produkcyjnych. Dalsze zwiększanie wydajności produkcyjnych wymagało budowy nowego zakładu produkcji wody. Inwestycję rozpoczęto w 1976 r. we miejscowości Mokry Dwór.
Zakład Uzdatniania Wody Mokry Dwór oddano do użytku w 1982 r., czym zakończono wieloletni niedobór wody we Wrocławiu. W 1987 r. długość sieci wodociągowej wyniosła ok. 1217 km.

W 1996 r. oddano do użytku trzy bardzo ważne dla mieszkańców Wrocławia inwestycje: Wrocławską Oczyszczalnię Ścieków (po zakończeniu I etapu budowy), nową pompownię wód infiltracyjnych Świątniki oraz pompownię wody surowej w Michałowie.

W lipcu 1997 r. powódź uszkodziła zarówno sieć wodociągową, jak i kanalizacyjną. Zalane zostały tereny ujęć wodociągowych, Zakład Uzdatniania Wody Mokry Dwór. Podtopione zostały: Zakład Uzdatniania Wody Na Grobli, Wrocławska Oczyszczalnia Ścieków Janówek oraz mniejsze pompownie wodociągowe i kanalizacyjne. Straty MPWiK zostały oszacowane na 46,6 mln zł. Wrocław był pozbawiony wody przez ponad dwa tygodnie, a po przywróceniu dostaw nadawała się ona tylko do celów higienicznych.

Dzięki udzielonej pomocy w ciągu pół roku przywrócono pełną zdolność technologiczną obu zakładów uzdatniania i oczyszczalni ścieków.

Koniec z polami irygacyjnymi, nowoczesny „Janówek”

Po wejściu Polski do Unii Europejskiej zaistniała konieczność dostosowania jakości wody do dyrektyw unijnych. Systemy technologiczne w obu zakładach nie spełniały wymagań polskich przepisów jakościowych. W szczególności odnosiło się to do szeregu mikrozanieczyszczeń. Niezbędne było wprowadzenie w obu zakładach procesu sorpcji na węglu aktywnym z poprzedzającym ten proces ozonowaniem pośrednim.
W 2001 r. ruszyła, finansowana z europejskich funduszy PHARE, przepompownia ścieków Nowy Port przy ul. Długiej. Dzięki niej możliwe stało się skierowanie ścieków z południowych i zachodnich rejonów Wrocławia do Wrocławskiej Oczyszczalni Ścieków, a więc i znaczne odciążenie Pól Irygacyjnych Osobowice.

Zakończono też realizację programu Bystrzyca, którego celem było skanalizowanie zachodnich osiedli Wrocławia. Jednocześnie wspólnie z miastem rozpoczęto realizację projektu kanalizacyjnego w ramach programu ISPA: rozbudowy miejskiego układu kanalizacji sanitarnej zachodniej i południowej części Wrocławia.

W 2005 r. w ZPW Mokry Dwór zostały uruchomione filtry węglowe. Dzięki temu znacznie poprawiła się jakość wody docierającej do 450 tysięcy mieszkańców południowej i zachodniej części miasta. Doprowadzana woda porównywalna jest z najlepszą we Wrocławiu wodą głębinową z ujęcia w Leśnicy.

14 września 2012 roku oddano do użytku zmodernizowaną Wrocławską Oczyszczalnię Ścieków „Janówek”. Rozbudowa WOŚ przyniosła wiele korzyści nie tylko dla miasta Wrocławia, ale i dla regionu. Dzięki wydatkowaniu ogromnych kwot znacząco poprawiła się czystość Odry, a tym samym stan środowiska we Wrocławiu i w konsekwencji w regionie. Oczyszczone ścieki nie zakłócają równowagi ekosystemu, a kanał odprowadzający je do Odry stał się miejscem tarła wyjątkowo wrażliwych na zanieczyszczenia ryb łososiowatych. Obecnie zakres redukcji zanieczyszczeń sięga 90-95%. Można było również rozpocząć stopniowe wygaszanie eksploatacji wrocławskich pól irygowanych, a w 2015 roku Pola Osobowickie definitywnie zostały wyłączone z eksploatacji w funkcji oczyszczalni ścieków. Obecnie nie trafiają już tam żadne ścieki.

r