Martwe punkty na mapie Dolnego Śląska. Te wsie i miasteczka zostały opuszczone, wyludnione lub zniknęły

• Rybarzowice 

Rybarzowice, położone w pobliżu Bogatyni, istniały od 1381 roku i przez stulecia były ważnym ośrodkiem życia wiejskiego, gospodarczego i kulturalnego. Przed II wojną światową wioska mogła poszczycić się szkołą, domem opieki, kilkoma piekarniami i masarniami. Wprost tętniła życiem, a jej mieszkańcy trudnili się rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem.

W Rybarzowicach znajdowały się aż dwa pałace: tzw. „Stary Pałac” z 1690 roku, zbudowany przez hrabiego von Nostitza, oraz „Nowy Pałac”, wzniesiony w latach 1763–1776. Pałace były nie tylko siedzibą arystokracji, lecz także ośrodkami kultury: mieściła się tu m.in. biblioteka licząca ponad 4600 książek.

Po wojnie majątek przekształcono w PGR, a pałace popadały w ruinę. W wyniku ekspansji kopalni rozpoczęto stopniowe wysiedlanie ludności. Ostatni dom wyburzono 25 lipca 2000 roku, a w miejscu dawnej wsi znajduje się ogromna hałda.

• Wigancice Żytawskie 

Wigancice Żytawskie, położone w gminie Bogatynia, zostały całkowicie wysiedlone w latach 90. XX wieku. Mieszkańcy otrzymali mieszkania w mieście, jednak utracili wiejski styl życia i tożsamość. Planowano nawet całkowite zasypanie terenu hałdą, ale ostatecznie kopalnia przekazała grunty gminie. Choć wieś nie zostanie odbudowana, trwają rozważania nad ponownym zagospodarowaniem działek. 

• Biedrzychowice Górne, Strzegomice i Gościszów 

Strzegomice niegdyś zachwycały swoim pięknem. Znajdowała się tu zadbana gospoda, szkoła i domy przysłupowe: największe dziedzictwo architektoniczne Górnych Łużyc. Biedrzychowice Górne przed wojną były znane z kościoła, niciarni i motalni Hermanna Rosenkranza. W Gościszowie zaś można było podziwiać pałac „Dolny Dwór”. 

Budniki (niem. Forstbauden) to dziś już nieistniejąca osada położona w Karkonoszach, na wysokości około 1000 metrów n.p.m., pomiędzy Kowarami a Karpaczem. Przez wieki zachowała swój unikalny klimat. Do dziś jest najbardziej znana z niezwykłego zjawiska astronomiczno-geograficznego: od końca listopada do połowy marca – przez 113 dni w roku – nie dociera tu słońce. 

To właśnie ta osobliwość uczyniła z Budnik miejsce legendarne. Mówiono, że to wieś wiecznego mroku. W takich warunkach życie było trudne, ale umożliwiało to wzmacnianie więzi społecznych. W niewielkiej osadzie funkcjonowała najmniejsza szkoła w całych Prusach, w której uczyło się zaledwie kilkoro dzieci. Mieszkańcy zajmowali się głównie pasterstwem, zbieractwem i rzemiosłem. 

Po II wojnie światowej wieś została wyludniona. Część niemieckich mieszkańców wysiedlono, a napływowa ludność polska nie zdecydowała się pozostać w miejscu tak surowym i odciętym od cywilizacji. 

Budniki powróciły do świadomości lokalnej społeczności i miłośników Karkonoszy dzięki inicjatywie „Towarzystwa Miłośników Budnik”. Od 2010 roku dwa razy w roku – w marcu i listopadzie – organizowane są symboliczne wydarzenia: Powitanie Słońca i Pożegnanie Słońca. 

Pstrąże (niem. Strachów), położone na Dolnym Śląsku, w pobliżu Żagania i Świętoszowa, to miejsce, które w XX wieku przeszło niezwykłą metamorfozę. Niewielka wieś stała się jedną z najbardziej tajemniczych i zamkniętych baz wojsk radzieckich na terenie Polski. Pstrąże jest nazywane „polskim Czarnobylem” przez zrujnowaną infrastrukturę i atmosferę porzuconego miasta-widma. 

Jak niewielka wieś zamieniła się w jedno z najbardziej strzeżonych miejsc w regionie? Na początku XX wieku, w ramach rozbudowy niemieckiego potencjału militarnego, w Pstrążu utworzono kompleks koszarowy oraz poligon. Tuż przed II wojną światową pojawiły się solidne bloki, garaże dla czołgów, magazyny oraz most pancerny nad rzeką Bóbr.

Po 1945 roku Pstrąże znalazło się w granicach Polski, ale nie trafiło pod zarząd polski. Zostało całkowicie przejęte przez Armię Radziecką i wyłączone z administracji cywilnej. Dla Polaków stało się „białą plamą”. Terenem otoczonym zasiekami, murami, a z czasem nawet minami. Wjazd możliwy był tylko za specjalnym przepustką, a obecność tej jednostki przez długi czas oficjalnie nie istniała w dokumentach.

W szczytowym okresie w Pstrążu mieszkało od 5 do nawet 10 tysięcy żołnierzy i ich rodzin. Miejscowość miała własną szkołę, przedszkole, sklepy, a nawet kino i boisko sportowe. Wszyscy mieszkańcy byli obywatelami ZSRR, a komunikacja z zewnętrznym światem odbywała się przez tajną linię kolejową oraz drogę, prowadzącą przez las do Świętoszowa.

Po rozpadzie ZSRR wojsko opuściło Pstrąże niemal z dnia na dzień, a polska administracja nie podjęła prób reaktywacji wioski. Od 2016 roku rozpoczęto systematyczne wyburzanie większości budynków. Obecnie znaczna część dawnego Pstrąża nie istnieje. Na miejscu pozostały jedynie fundamenty i częściowe konstrukcje.

W zeszłym roku pojawiły się realne plany, żeby teren mógł być wykorzystywany przez stacjonujące w pobliżu amerykańskie wojsko. 

• Żukowice 

Niegdyś największa wieś w gminie Głogów liczyła blisko 1500 mieszkańców. Po utworzeniu strefy ochronnej wokół Huty Miedzi, większość mieszkańców została wysiedlona, a ich domy rozebrano lub popadły w ruinę. Dziś w Żukowicach pozostało zaledwie pięć rodzin. Mimo niemal całkowitego wyludnienia, wieś wciąż pełni ważne funkcje administracyjne: mieści się tu urząd gminy, działa poczta, a także funkcjonuje schronisko dla bezdomnych.

Co istotne, nieprzerwanie działa także miejscowy kościół, w którym odbywają się regularne msze dla mieszkańców Żukowic, jak i sąsiedniej Kamionej. Ten „religijny punkt oporu” wobec zapomnienia podtrzymuje symboliczną ciągłość wspólnoty, mimo że wokół dominują obrazy zrujnowanych domów i pustych ulic.

• Wróblin Głogowski 

Wróblin Głogowski podzielił los Żukowic w sposób bardziej dramatyczny. Pozostał tu tylko jeden zamieszkany dom. Jego właściciele trwają w nim mimo upływu czasu i narastającej degradacji otoczenia.

W centrum opustoszałej wsi znajduje się kościół pw. św. Heleny, w którym zachowały się barwne malowidła ścienne, a pozostała zabudowa wsi to w większości ruiny, które odzwierciedlają powolny proces zanikania życia i pamięci.

• Rapocin i Bogomice 

Rapocin i sąsiednie Bogomice zostały niemal całkowicie wymazane z map przez działalność przemysłową huty. Po domach pozostały jedynie fundamenty i porośnięte samosiejkami ruiny. Przyroda powoli odbiera to, co jej zabrano. Na miejscu dawnych zabudowań rosną dziś drzewa.
Jedynym trwałym śladem po Rapocinie jest opuszczony kościół. Tuż obok zachował się mały cmentarzyk, niemal ostatni materialny dowód istnienia tej społeczności.

Dolny Śląsk to kraina pełna kontrastów: malownicze krajobrazy, architektura zapierająca dech w piersiach i dziesiątki zapomnianych miejsc, pochłoniętych, m.in. przez wielki przemysł. Wsie, takie jak Rybarzowice, Wróblin Głogowski czy Rapocin, to nie tylko punkty na starych mapach, ale przestrzenie pełne ludzkich historii, codziennych dramatów i utraconych domów. Ich los przypomina o kosztach postępu oraz o kruchości małych społeczności wobec „wielkich decyzji”.