Nietrzymanie moczu – jak sobie z nim poradzić?

Nietrzymanie moczu to krępująca i uciążliwa dolegliwość. Występuje w każdym wieku i u obu płci, jednak zdecydowanie częściej u kobiet, szczególnie po 40. roku życia. Nietrzymaniem moczu określa się jego mimowolny, niezależny od świadomej woli pacjenta, wypływ. Główną przyczyną inkontynencji jest osłabienie mięśni dna miednicy, dlatego najskuteczniejszą metodą zarówno zapobiegania nietrzymaniu moczu, jak i walki z nim, jest trening mięśni Kegla. Jakie objawy powinny wzbudzić niepokój? Kiedy udać się do lekarza? Wyjaśniamy w artykule.

Czym jest nietrzymanie moczu?

Aby zrozumieć, czym jest nietrzymanie moczu, konieczne jest poznanie procesu jego oddawania. Mocz produkowany jest w nerkach, skąd spływa do pęcherza moczowego, stopniowo go wypełniając. Dzięki otaczającym cewkę moczową mięśniom dna miednicy, mocz zatrzymywany jest w pęcherzu. Gdy ten całkowicie się wypełni, do mózgu trafia odpowiedni sygnał, oznajmiający potrzebę oddania moczu. Mięśnie dna miednicy rozluźniają się (chwilowo przestają zamykać ujście cewki moczowej), a mięśnie pęcherza moczowego, kurcząc się, prowadzą do mikcji, czyli wydalenia moczu z pęcherza.

Nieprawidłowości na którymkolwiek z powyższych etapów prowadzą do nietrzymania moczu, a więc jego mimowolnego wycieku. Może być ono spowodowane zarówno chorobami układu nerwowego, jak również – znacznie częściej – zaburzeniami w obrębie układu moczowego.

Rodzaje nietrzymania moczu

Wyróżnia się trzy główne rodzaje nietrzymania moczu:

Wysiłkowe nietrzymanie moczu – obserwowane jest najczęściej. Związane jest z osłabieniem mięśni dna miednicy, które nie zaciskają cewki moczowej wystarczająco mocno. Gdy ciśnienie w obrębie jamy brzusznej rośnie (podczas wysiłku fizycznego, kichania, kaszlu czy śmiechu) dochodzi do bezwiednego wycieku moczu.

Nietrzymanie moczu z naglącym parciem – wynika z nadmiernej aktywności mięśni pęcherza moczowego. Specyficzne sytuacje (gwałtowna zmiana pozycji, dźwięk lejącej się wody, stosunek płciowy, a w szczególności doświadczanie orgazmu) wyzwalają nagłą, niezwykle silną potrzebę natychmiastowego oddania moczu. Przyczyna naglącego nietrzymania moczu, prowadzącego do zbyt wczesnego i gwałtownego opróżniania pęcherza, często pozostaje nieznana. Mówi się wtedy o zespole nadreaktywnego pęcherza. Parcia naglące mogą towarzyszyć również nietrzymaniu moczu związanym ze stanami zapalnymi pęcherza, chorobami układu nerwowego, a u mężczyzn także gruczołu krokowego.

Nietrzymanie moczu z powodu przepełnienia pęcherza – jest ono z kolei związane z obecnością fizycznej przeszkody utrudniającej odpływ moczu. Ten rodzaj nietrzymania moczu występuje najczęściej u mężczyzn z przerostem prostaty.

Stopnie nasilenia nietrzymania moczu

W zależności od ilości oddawanego bezwiednie moczu wyróżnia się trzy stopnie inkontynencji.

Nietrzymanie moczu w stopniu lekkim – objawia się popuszczaniem niewielkich ilości moczu (po kilka kropli) w sytuacjach związanych z dużym wysiłkiem fizycznym, takich jak: dźwiganie, szybki bieg, intensywne podskakiwanie czy głośny śmiech. Nietrzymanie moczu może pojawić się również podczas kaszlu czy przy kichaniu.

Nietrzymanie moczu w stopniu średnim – związane jest z wyciekiem większych ilości moczu: 100–200 ml w ciągu kilku godzin podczas wykonywania codziennych czynności, niezwiązanych z dużym wysiłkiem fizycznym: schodzenie po schodach, zmiana pozycji ciała.

Nietrzymanie moczu w stopniu ciężkim – polega na bezwiednym oddawaniu znacznych ilości moczu (ponad 200 ml w ciągu kilku godzin) w sytuacjach niewymagających podejmowania wysiłku (siedzenie, leżenie).

Przyczyny nietrzymania moczu

Przyczyny prowadzące do zaburzeń mikcji i nietrzymania moczu obejmują szereg czynników, m.in.:

podeszły wiek;

przerost gruczołu krokowego;

stosowanie niektórych leków (moczopędnych, rozluźniających mięśnie);

infekcje układu moczowego;

choroby układu nerwowego (choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane, neuropatie);

otyłość.

Częstą przyczyną nietrzymania moczu jest również osłabienie mięśni dna miednicy. To dolegliwość często doskwierająca kobietom, której czynnikiem ryzyka są przebyte porody (zwłaszcza dzieci z dużą masą urodzeniową), a także porody zabiegowe. Niemniej zaburzeniom funkcji mięśni dna miednicy mogą sprzyjać dodatkowe czynniki, występujące również u mężczyzn: słaba kondycja, przewlekłe zaparcia czy podnoszenie ciężarów.

Powody nietrzymania moczu obejmują również przebyte zabiegi operacyjne: u kobiet operacje ginekologiczne, a u mężczyzn często obserwuje się inkontynencję po przebytych operacjach prostaty.

Objawy nietrzymania moczu

Głównym objawem nietrzymania moczu jest jego mimowolny, niezależny od woli pacjenta wyciek. Niepokojące symptomy, które mogą świadczyć o inkontynencji moczowej, to:

popuszczanie moczu podczas aktywności fizycznej oraz czynności angażujących mięśnie brzucha (kaszel, kichanie, śmiech);

częste nocne pobudki w celu oddania moczu;

popuszczanie moczu przez sen lub w sytuacjach stresowych.

Na problemy z nietrzymaniem moczu może również wskazywać konieczność oddawania moczu w sytuacji, gdy pęcherz nie jest całkowicie wypełniony, a także popuszczanie moczu przed dotarciem do toalety.

Jak przebiega diagnostyka nietrzymania moczu?

Podejrzewając u siebie zaburzenia związane z nietrzymaniem moczu, w pierwszej kolejności warto zasięgnąć porady lekarza pierwszego kontaktu. Podczas wizyty internista zbierze wywiad, w którym zapyta o niepokojące objawy, początek ich wystąpienia, przyjmowane leki i choroby współistniejące. Pomocna w postawieniu diagnozy może być również informacja na temat przebytych porodów (u kobiet) i problemów z prostatą (u mężczyzn).

Po wykonaniu badania przedmiotowego, lekarz pierwszego kontaktu może skierować pacjenta na konsultacje specjalistyczne: do ginekologa specjalizującego się w nietrzymaniu moczu (uroginekologa) lub do urologa. Dokładna diagnostyka nietrzymania moczu obejmuje szereg badań:

badanie palpacyjne jamy brzusznej (pozwala wykryć m.in. bolesność pęcherza);

badanie ginekologiczne (w celu oceny mięśni dna miednicy);

badanie per rectum (pogłębia ocenę czynności mięśni dna miednicy, a u mężczyzn pozwala również zbadać stan prostaty);

badanie ogólne moczu (pozwala wykryć stany zapalne dróg moczowych, które mogą objawiać się przejściowym nietrzymaniem moczu);

badanie USG układu moczowego (w celu wykrycia nieprawidłowości anatomicznych);

test podpaskowy (ocenia ilość mimowolnie wypływającego moczu w funkcji czasu).

Ważnym – i coraz szerzej propagowanym – elementem diagnostyki nietrzymania moczu jest również konsultacja u fizjoterapeuty uroginekologicznego, który specjalizuje się w ocenie stanu mięśni dna miednicy i terapii ich nieprawidłowej czynności.

Leczenie nietrzymania moczu

Leczenie nietrzymania moczu jest wielowymiarowe. Często kluczem do powodzenia terapii jest współpraca specjalistów z różnych dziedzin, połączona z działaniem pacjenta skupiającym się na przestrzeganiu zaleceń, zmianie stylu życia i regularnym wykonywaniu ćwiczeń.

Rola diety przy nietrzymaniu moczu

Jednym z czynników nasilających nietrzymanie moczu jest otyłość. Dlatego dieta w inkontynencji moczu powinna wspierać utratę zbędnych kilogramów. Warto uwzględnić w niej produkty bogate w błonnik, który, zmniejszając ryzyko zaparć, zapobiega epizodom popuszczania moczu. Korzystne jest spożywanie pokarmów zawierających witaminę C, która bierze udział w produkcji kolagenu – białka nadającego tkankom elastyczność.

Nietrzymanie moczu jest dolegliwością niezwykle krępującą. Pacjenci cierpiący z tego powodu często drastycznie ograniczają ilość wypijanej wody, w nadziei, że to ograniczy wyciek moczu. Nie jest to dobre rozwiązanie, w skrajnych wypadkach mogące prowadzić nawet do odwodnienia. Niedostateczna podaż wody sprzyja również zakażeniom dróg moczowych, które mogą nasilać objawy nietrzymania moczu.

Choć ograniczanie ilości spożywanej wody nie jest wskazane, rezygnacja z napojów moczopędnych, np. kawy czy herbaty jest już zasadna. Warto ograniczyć również produkty drażniące pęcherz, do których zalicza się żywność wysoko przetworzoną, potrawy smażone, pikantne i tłuste, a także soki cytrusowe.

Osobom zmagającym się z nietrzymaniem moczu zaleca się całkowitą rezygnację z picia alkoholu i palenia papierosów.

Ćwiczenia w inkontynecji moczowej

Niezwykle istotnym elementem leczenia nietrzymania moczu są odpowiednie ćwiczenia aktywujące mięśnie Kegla. To warstwowo ułożone mięśnie poprzecznie prążkowane i więzadła, otaczające cewkę moczową i odbyt, a u kobiet także pochwę. Ich prawidłowe napięcie warunkuje nie tylko szczelność pęcherza, ale poprawia doznania podczas stosunków płciowych, a także pozwala zachować stabilizację tułowia.

Ćwiczenia na nietrzymanie moczu osobom początkującym mogą sprawiać trudność. Głównie dlatego, że mięśnie Kegla są niewidoczne, a zatem ciężej je kontrolować. Dlatego warto skorzystać z pomocy fizjoterapeuty uroginekologicznego, który nie tylko dobierze ćwiczenia indywidualnie dopasowane do konkretnego pacjenta, ale również będzie czuwał nad techniką ich wykonywania.

Zasada wszystkich ćwiczeń na nietrzymanie moczu opiera się na naprzemiennym rozluźnianiu i napinaniu mięśni Kegla. Aby je wyczuć, podczas oddawania moczu należy wstrzymać jego strumień. Umożliwiają to właśnie mięśnie Kegla. Trenując, należy je napinać dokładnie w ten sam sposób w różnych pozycjach: na stojąco, leżąco i siedząco. Początkowo napięcie mięśni powinno trwać kilka sekund, stan rozluźnienia podobnie. Taki cykl powtarza się pięciokrotnie, w kilku seriach dziennie. Po nabyciu wprawy, warto stopniowo wydłużać czas napięcia i relaksacji.

O czym warto pamiętać? Ćwicząc mięśnie Kegla, nie należy napinać mięśni pośladków i brzucha. Poza pierwszym ćwiczeniem, służącym zlokalizowaniu mięśni dna miednicy, ćwiczeń nie wykonujemy podczas oddawania moczu. Może to sprzyjać niepełnemu opróżnianiu pęcherza, a tym samym zwiększać ryzyko zakażeń układu moczowego.

Leczenie farmakologiczne nietrzymania moczu

Zastanawiając się, jak leczyć nietrzymanie moczu, nie można nie wspomnieć o leczeniu farmakologicznym, choć stosuje się je zwykle wtedy, kiedy leczenie zachowawcze (zmiana diety i stylu życia, trening mięśni dna miednicy) nie przynosi zadowalających efektów.

W leczeniu nietrzymania moczu wdraża się leki hamujące skurcze mięśni gładkich pęcherza moczowego: fezoterodynę, oksybutyninę, solifenacynę. Niemniej ich stosowanie jest obarczone dość znaczącym ryzykiem wystąpienia, często groźnych, działań niepożądanych. Dlatego w pierwszej kolejności wykorzystuje się inne metody, a leki przyjmuje się pod ścisłą kontrolą lekarza.

Zabieg chirurgiczny na nietrzymanie moczu przeprowadza się natomiast w przypadku inkontynencji z powodu przepełnienia pęcherza. Interwencja polega na przywróceniu prawidłowego odpływu moczu poprzez usunięcie fizycznej przeszkody (np. operacja prostaty).

Profilaktyka i zapobieganie rozwojowi nietrzymania moczu

Nietrzymanie moczu jest dolegliwością, której możemy skutecznie zapobiegać. Jednym z dwóch najważniejszych czynników jest prowadzenie zdrowego stylu życia: utrzymywanie prawidłowej masy ciała, dieta zapobiegająca zaparciom i rezygnacja z alkoholu i papierosów.

Drugim kluczowym aspektem jest aktywizacja mięśni dna miednicy – nie tylko wtedy, gdy już występują problemy z nietrzymaniem moczu, ale zanim do tego dojdzie. Pozytywnie na stan mięśni Kegla wpływają oczywiście ćwiczenia polegające na ich naprzemiennym napinaniu i rozluźnianiu. Pamiętać o ich powinny szczególnie kobiety w ciąży i po porodzie, które są w grupie ryzyka nietrzymania moczu. Ale elementem dbania o mięśnie dna miednicy jest również wdrożenie prawidłowej higieny wykonywania codziennych czynności, co chroni przed powstawaniem nadmiernego ciśnienia w jamie brzusznej. Zadbaj o:

prawidłową postawę ciała;

odpowiedni nawyk kichania i kaszlu – skręcając głowę w bok;

wstawanie z pozycji leżącej po uprzednim przekręceniu się na bok;

prawidłowe nawyki toaletowe – załatwianie się w pozycji kucznej;

unikanie zbyt obcisłej bielizny i spodni, opinających brzuch i „rozleniwiających” mięśnie dna miednicy.

Piśmiennictwo:

R. Drabczyk, Nietrzymanie moczu - rodzaje, leczenie i sposoby zapobiegania, [online]: https://www.mp.pl/pacjent/nefrologia/choroby/chorobyudoroslych/57804,nietrzymanie-moczu, [dostęp]: 15.05.2024 r.

G. Nightingale. Management of urinary incontinence. Post Reprod Health 26(2), 2020.

S.J. Palmer. Overview of Urinary Incontinence. Br J Community Nurs 28(8), 2023.

R. López-Liria, M.L.Á. Varverde-Martínez, D. Padilla-Góngora, P. Rocamora-Pérez. Effectiveness of Physiotherapy Treatment for Urinary Incontinence in Women: A Systematic Review. J Womens Health (Larchmt)28(4), 2019.

C. Gandi, E. Sacco. Pharmacological Management of Urinary Incontinence: Current and Emerging Treatment. Clin Pharmacol 13, 2021.