Ksiądz odkrył, że samce pszczół nie mają ojców. Ale to nie dlatego kościół go ekskomunikował

Samce pszczół nie mają ojców. Trutnie rozwijają się bowiem z niezapłodnionych jaj, natomiast z zapłodnionych rodzą się samice: robotnice i królowe. Dzisiaj to podstawowa wiedza biologiczna, ale w XIX wieku odkrycie wywoływało niedowierzanie.

Doszedł do niego Jan Dzierżon, urodzony w 1811 roku w Łowkowicach koło Kluczborka syn rolnika i pszczelarza. Jako dziecko przyjechał do Wrocławia, gdzie uczęszczał do gimnazjum, a następnie ukończył studia teologiczne. W 1834 roku przyjął święcenia kapłańskie, a rok później został proboszczem w Karłowicach niedaleko Brzegu. 

Obok obowiązków duchownego prowadził pasiekę i przez lata obserwował życie owadów. W 1835 roku sformułował teorię dzieworództwa pszczół, a dziesięć lat później ją opublikował. Na odkrycie naprowadziła go obserwacja królowej z uszkodzonymi skrzydłami. Choć nie mogła odbyć lotu godowego, składała jaja, z których wykluwały się wyłącznie trutnie. 

Dzierżon zmienił również sam sposób hodowania pszczół. Zastosował w ulach ruchome plastry, które można było wyjmować bez niszczenia całego gniazda. Pszczelarz zyskiwał dzięki temu dostęp do wnętrza ula i mógł kontrolować stan rodziny. Rozwiązania te stały się podstawą dalszego rozwoju nowoczesnych uli, a Dzierżon zyskał miano ojca współczesnego pszczelarstwa. Muzeum w Kluczborku przedstawia go jako pioniera racjonalnej hodowli pszczół.

Ekskomunika nie była karą za pszczoły

Teoria Dzierżona o dzieworództwie trutni przez dziesięciolecia była kwestionowana. Nie ona jednak stała się bezpośrednią przyczyną jego ekskomuniki. Do otwartego konfliktu duchownego z hierarchią doprowadził przede wszystkim jego sprzeciw wobec dogmatu o nieomylności papieża, ogłoszonego po Soborze Watykańskim I.

Dzierżon nie wycofał swoich poglądów i zbliżył się do ruchu starokatolickiego. W 1869 roku został odsunięty od posługi, a 30 października 1873 roku – ekskomunikowany. Do Kościoła katolickiego powrócił dopiero w 1905 roku, na rok przed śmiercią. 

Uczony zmarł w 1906 roku w rodzinnych Łowkowicach w dzisiejszym województwie opolskim. Jego obserwacje zostały potwierdzone przez późniejsze badania, a we Wrocławiu przypomina o nim jeden z najstarszych pomników przyrody w mieście. Na skarpie Kanału Odry przy ul. Bartla rośnie około 400-letni dąb szypułkowy noszący imię Jana Dzierżona.