Zmarł współzałożyciel światowej sławy wrocławskiego teatru

W sobotę, 24 października, w Paryżu zmarł współzałożyciel słynnego Teatru Laboratorium i wieloletni współpracownik Jerzego Grotowskiego, Ludwik Flaszen. Miał 90 lat.

Ludwik Flaszen to współzałożyciel słynnego Teatru Laboratorium, który mieścił się m.in. we Wrocławiu. Z tą instytucją był związany przez cały okres jej istnienia (od 1959 do 1984 roku). To także krytyk literacki i teatralny, autor książek „Cyrograf”, „Teatr skazany na magię” oraz „Grotowski & Company”. Instytut Grotowskiego poinformował, że artysta "odszedł w spokoju".

Flaszen urodził się w 1930 roku Krakowie, a dzieciństwo spędził w Czechowicach-Dziedzicach. W 1939 roku wyjechał z rodzicami do Krakowa, rok później do Lwowa, skąd – w ramach wywózki – trafił do Republiki Maryjskiej. Do Polski wrócił w 1946 roku, ukończył gimnazjum, a następnie podjął studia na Wydziale Polonistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Niczym Robespierre

Jako krytyk debiutował w 1948 roku na łamach „Przekroju”. Uczeń Kazimierza Wyki, wraz z Janem Błońskim, Andrzejem Kijowskim i Konstantym Puzyną należał do tzw. krakowskiej szkoły krytyków. W latach 1951–1956 związany z tygodnikiem „Życie Literackie”, w którym prowadził rubrykę „Z notatnika szalonego recenzenta”, publikował również w „Przekroju”, „Nowej Kulturze”, „Przeglądzie Kulturalnym”.  W roku 1956 roku został zwolniony z redakcji „Życia Literackiego”, a dwa lata później pozbawiony debiutu książkowego. Zbiór jego artykułów „Głowa i mur” przeznaczono na przemiał. Część tekstów ukazała się w drugim wydaniu „Cyrografu” w 1974 oraz w roku 1996, w wersji zmienionej i poszerzonej.

Krytyka teatralna początkowo stanowiła margines działalności krytycznej Flaszena. Zmieniło się to w 1953 roku, kiedy trafił do Teatru im. Juliusza Słowackiego, a następnie objął w nim funkcję kierownika literackiego. W roku 1957 zastąpił Sławomira Mrożka w fotelu recenzenckim krakowskiego dziennika „Echo Krakowa”. Za sprawą zjadliwego tonu zyskał w środowisku krakowskim przydomek „Robespierre”. Regularnie publikował również na łamach „Współczesności” oraz „Przeglądu Kulturalnego”. Pisywał zarówno o głównym nurcie teatralnym, premierach krakowskich teatrów Słowackiego i Starego, jak i poczynaniach środowisk wywodzących się z awangardy, np. teatru Cricot II Kantora czy Teatru 38 Waldemara Krygiera.

CZYTAJ TEŻ: ZMARŁA AKTORKA IWONA STANKIEWICZ. MIAŁA 57 LAT

Flaszen zasłynął również jako tłumacz z języka rosyjskiego. Jako pierwszy w Polsce przełożył fragmenty „Problemów poetyki Dostojewskiego” Michała Bachtina, które opublikował wrocławski miesięcznik „Odra” (1966, 1967 i 1974). W jego przekładzie ukazały się też „Bajki rosyjskie” (1962) oraz zbiór opowiadań dziewiętnastowiecznych pisarzy rosyjskich „Onager”. Z języka francuskiego przełożył teksty Jerzego Grotowskiego, m.in. „Wschód – Zachód” oraz „Tu es le fils de quelqu’un”.

Autor "teatru ubogiego"

W 1959 przeniósł się do Opola, by jako kierownik literacki wraz z Jerzym Grotowskim prowadzić Teatr 13 Rzędów. – Bliska współpraca Flaszena z Grotowskim przywodzi na myśl słynne duety z historii teatru XX wieku: Juliusz Osterwa – Mieczysław Limanowski oraz Konstantin Stanisławski – Władimir Niemirowicz-Danczenko. Flaszen pełnił w Teatrze Laboratorium funkcję wewnętrznego krytyka lub – jak ujął to Eugenio Barba „wiecznego sceptyka” – czytamy w komunikacie Instytutu Grotowskiego.  

CZYTAJ TEŻ: ZMARŁ AKTOR DARIUSZ GNATOWSKI, ARNOLD BOCZEK ZE "ŚWIATA WEDŁUG KIEPSKICH"

To Flaszen był autorem słynnej formuły „teatr ubogi” z 1962 roku. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych zaczął prowadzić seminaria teoretyczne dla zagranicznych stażystów Teatru Laboratorium, a w latach siedemdziesiątych został „aktorem-animatorem”. Początkowo prowadził „Dialogi w grupie”, następnie staż „Medytacje na głos”, uczestniczył także w projekcie „Drzewo Ludzi”. W okresie 1980–1984 pełnił funkcję dyrektora Teatru Laboratorium. Po samorozwiązaniu zespołu zamieszkał w Paryżu. Prowadził liczne staże, współpracował z wieloma ośrodkami teatralnymi, uczestniczył w konferencjach naukowych. W 1989 roku zadebiutował jako reżyser, realizując w Théâtre La Chamaille w Nantes we współpracy z Claudine Hunault spektakl „Marzyciele”, do którego napisał scenariusz, i w którym również wystąpił. W latach dziewięćdziesiątych współpracował m.in. z Teatro Libero z Palermo. W Polsce jako reżyser zadebiutował w 1995 roku, przygotowując spektakl „Biesy albo mały Plutarch” na podstawie Dostojewskiego w Starym Teatrze w Krakowie.

CZYTAJ TEŻ: ZMARŁ WROCŁAWSKI POETA. PRZED ŚMIERCIĄ ŻALIŁ SIĘ, ŻE NIKT NIE CHCE MU POMÓC

W 2001 roku we współpracy z Carlą Pollastrelli i Renatą Molinari Ludwik Flaszen zredagował, antologię „Il Teatr Laboratorium di Jerzy Grotowski (1959–1969)”. Napisał też książkę „Grotowski & Company”, która ukazała się w językach: angielskim (2010), francuskim (2013), włoskim (2014), portugalskim (2015), hiszpańskim (2016) i polskim (wersja rozszerzona, pt. „Grotowski & Company. Źródła i wariacje”, 2014).

W 2000 roku został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, a w 2009 złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. W 2014 roku otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu w Turynie.

Jest bohaterem filmów dokumentalnych: „Cyrograf nie podpisany… Ludwik Flaszen i jego wędrówki” Elżbiety Sitek (1997) oraz „Grotowski ← Flaszen” Małgorzaty Dziewulskiej (2010).

Od października 2018 roku w Instytucie im. Jerzego Grotowskiego działa Czytelnia im. Ludwika Flaszena, w której znajduje się jego księgozbiór liczący ponad 6 tys. woluminów.

CZYTAJ TEŻ: ZMARŁ AKTOR ZNANY Z "M JAK MIŁOŚĆ". UŻYCZyŁ GŁOSU W PANORAMIE RACŁAWICKIEJ