Odkrywamy Wrocław: Plac Kościuszki

Powstał w 1. połowie XIX wieku, a jego zaczątkiem był pomnik pruskiego generała Friedricha Bogislava von Tauentziena postawiony pod koniec XVIII wieku przed Bramą Świdnicką, na południowym przedpolu fortyfikacji miejskich. Plac ten kilkakrotnie zmieniał swoje oblicze, bo zarówno w sposób ewolucyjny jak i rewolucyjny wymieniano jego zabudowę. Dawny Tauentzien Platz, obecnie plac gen. Tadeusza Kościuszki to najpiękniejszy poza Rynkiem plac Wrocławia.

W XIV wieku istniał w tym miejscu cmentarz dla obcych i biednych z kaplicą św. Gertrudy. Na początku XVI wieku w pobliżu stanęła szubienica, później zbudowano „nowy cmentarz” dla parafii św. Marii Magdaleny i wzniesiono kościół im. Zbawiciela (w miejscu obecnego placu Czystego przy Renomie), który spłonął w prawdopodobnie w 1854 roku i nie został już odbudowany.



W 1760 roku generał armii pruskiej – dowódca obrony Wrocławia przed wojskami austriackimi podczas wojny siedmioletniej – Friedrich Bogislav von Tauentzien zajął pozycję w miejscu nieistniejącej już kaplicy św. Gertrudy i rzekł podobno do oficerów swojego sztabu, że jeżeli nie odeprą szturmu, to on sam padnie tutaj i tu zostanie pogrzebany. Wojska Tauentziena jednak zwyciężyły i 31 lat później, gdy zmarł śmiercią naturalną, złożono go do skromnego grobu w miejscu jego największego triumfu. Cztery lata później najstarszy syn generała postanowił uczcić pamięć ojca oraz jego zasługi dla miasta i ufundował mu okazały grobowiec, będący jednocześnie jego pomnikiem. Dzieło to wykonali twórcy Bramy Brandenburskiej w Berlinie – architekt Karl Gotthard Langhans i rzeźbiarz Johann Gottfried von Schadow. Do 1807 roku ten pomnik-sarkofag stał poza murami miasta.





Zmiany jakim ulegał Wrocław po decyzji księcia Hieronima Bonaparte o rozbiórce fortyfikacji miejskich (1807-1838), można porównać do wielkiej przebudowy Paryża pod kierownictwem barona Haussmanna (1852-1870), której inicjatorem był cesarz Napoleon III Bonaparte. Gdy burzono wrocławskie mury, a miasto otwierało się przestrzennie na przedmieścia, sam Hieronim Bonaparte nakazał pozostawienie pomnika generała Tauentziena i stworzenie wokół niego dużego kwadratowego placu oraz nadanie mu nazwy Tauentzien Platz. Francuski inżynier wojskowy Blain wytyczył więc wokół pomnika reprezentacyjny, kwadratowy plac, stanowiący centrum nowej dzielnicy, która rozwinęła się w ciągu najbliższych lat. Założenie urbanistyczne placu wzorowano na rozwiązaniach paryskich i polegało ono na wyprowadzeniu ulic ze środków pierzei placu, a nie z jego naroży, jak praktykowano dotychczas. Ulica przecinająca ten plac w linii wschód-zachód zyskała za patrona również generała Tauentziena.



Pełną oprawę architektoniczną uzyskał plac w połowie XIX wieku dzięki podniesieniu się rangi Przedmieścia Świdnickiego spowodowanego budową Dworca Głównego i otwarciu linii Kolei Górnośląskiej. Plac Tauentziena stał się eleganckim salonem miasta – dookoła zadbanych trawników wznosiły się kamienice o najwyższym standardzie, hotele, restauracje, banki oraz dom handlowy. Wśród zabudowy placu wyróżniał się hotel „Rezidenz” wzniesiony w 1861 według projektu Theodora Milczewskiego na miejscu dawnej zabudowy mieszkaniowej, jako jeden z najwcześniejszych, nowoczesnych hoteli w mieście. Został wyburzony w związku z budową domu towarowego firmy Wertheim (obecnie DH „Renoma”) zaprojektowanego przez Hermanna Dernburga w 1929 roku.



W 1945 roku zabudowa placu legła w gruzach (wraz z pomnikiem pruskiego generała) poza trzema obiektami. Ocalał klasycyzujący hotel „Savoy” z 1911 roku, historyzujący budynek filii Banku Drezdeńskiego z 1913 roku (obecnie BZ WBK) i ozdoba placu – modernistyczny dom towarowy „Wertheim”. W latach 1954-1956 harmonijnie uzupełniono zabudowę placu (nazwanego również na cześć generała placem Tadeusza Kościuszki) wznosząc zgodnie z historycznymi liniami zabudowy „Kościuszkowską Dzielnicę Mieszkaniową” według projektu zespołu architektów pod kierownictwem Romana Dunikowskiego. Była to pierwsza kompleksowa inwestycja mieszkaniowa w powojennym Wrocławiu. Budynki zbudowano z cegły, stosując również materiały prefabrykowane, co było nowością w stylistyce realizmu socjalistycznego. W 1994 roku założenie urbanistyczne placu zostało wpisane do rejestru zabytków, obecnie czynione są starania, aby do rejestru trafiła również jego tkanka architektoniczna.



Z ciekawych obiektów znajdujących się na placu Kościuszki warto wymienić kiosk „Okrąglak” i kamień pamiątkowy na Skwerze Solidarności Walczącej, który stanowi obecnie centralny punkt placu. Dla wielu wrocławian hasła typu „Klub Międzynarodowej Prasy i Książki” czy „pierwsza restauracja McDonald’s” zawsze będą kojarzyły się z tym placem, mimo że tam już ich nie znajdziemy. Oś widokowa ulicy Kościuszki zamknięta jest budynkiem „Lotos” od zachodu i „Trzonolinowcem” od wschodu. Plac Kościuszki – miejsce o skomplikowanej historii i niewątpliwej urodzie – powinien być obowiązkowym punktem wycieczki dla każdego turysty.

----------------

W cyklu Odkrywamy Wrocław pisaliśmy o miejscach takich jak: WUWA, Arsenał, Uniwersytet Wrocławski, Ogród Botaniczny, nasyp kolejowy przy ul. Bogusławskiego i Nasypowej, Ogród Japoński, nasz własny plac Gwiazdy, o pomyśle budowy wieżowców zamiast Sukiennic w Rynku, legendarnych barach mlecznych, kampusie Politechniki, wzgórzu Bendera, Poltegorze, trzech wrocławskich lotniskach, o ulicy Szewskiej, początkach miasta, wrocławskim Manhattanie, ogrodach Ossolineum, młynie św. Klary, Solpolu... i wielu, wielu innych.

Wszystkie teksty z naszego cyklu znajdziecie w specjalnej zakładce.

Zapraszamy Was do współpracy przy jego tworzeniu. Piszcie do nas maile z propozycjami miejsc.

Wojciech Prastowski